Music of the Bakhshies of Khorasan

موسیقی بخشی های خراسان

موسیقی بخشی های خراسان

نوازندگان و خوانندگان شمال خراسان شامل سه گروه عاشق­ ها، بخشی­ ها و لوطی­ ها می­ شوند؛ که با نواختن سازهایی چون کمانچه، دوتار، دهل، سرنا، قوشمه و نی متناسب با هر رویداد تاریخی یا فرهنگی آهنگی می ­سازند. هر گاه آفت به جان گوسفندان می­ افتاد، آهنگ­ هایی چون "لاله­ زار" و اگر دشمن حمله می­ کرد، آهنگ ­های عاشقانه­ ایی مانند "الله مزاره" شکل می­ گرفت: "الله مزاره، مزاره وا چه روزگاره / الله مزاره، مزاره غریب روزگاره/ الله مزاره، مزاره عاشق گنه­کاره".

در این میان، بخشی­ ها دوتار نوازانی هستند که مجموعه ­ای از اخلاق، عرفان، شعر و ادبیات را سینه­ به ­سینه و نسل ­به ­نسل تا به امروز برای مردم روایت می ­کنند. اکثر بخشی­ ها در خراسان شمالی و به ­ویژه در شهرهای  قوچان، بجنورد، شیروان و متمرکز هستند؛ به گفته ی برخی در هر روستای منطقه 4 تا 5 بخشی وجود دارد. موسیقی بخشی به علت حضور اقوام کرد و ترک و فارس در این خطه ی خراسان با موسیقی جنوب و شرق این استان متفاوت بوده و ویژگی­ های ترکی و کردی آن بارزتر است؛ موسیقی کردی (کرمانجی) اغلب شادتر و بزمی ­تر و موسیقی قوچان (ترکی) عرفانی­ تر است.

دو­تارِ بخشی­ ها مفاهیم عمیقی در خود نهفته دارد و هر سیم تار نماد و داستانی را روایت می­کند: داستان خلقت آدم و حوا، شب و روز، بهشت و جهنم. بخشی ­ها به مقام­های موسیقی بسیاری تسلط دارند و برای هر مراسم مانند عروسی، بدرقه، استقبال، عید نوروز و غیره مقام خاصی می­خوانند؛ مهم­ ترین مقام­ های رایج در شمال خراسان عبارتند از: نوایی، تجنیس (قیامت)، گرایلی، شاختایی و بلبل، که هر کدام از قسمت­ها و شاخه­ های متعدد تشکیل شده­ است.

بخشی­ ها علاوه بر نواختن ساز در سرودن شعر و ساختِ سازهای مخصوص خود نیز تبحر دارند. در فرهنگ عامیانه مردم شخصی را بخشی می­دانند که در نوازندگی، خوانندگی، داستان­ گویی و شعرخوانی ماهر باشد و از نظر آگاهی و عرفان به درجات بالایی رسیده باشد، در واقع آنها بخشی بودن را موهبت و مقامی از طرف خداوند می­دانند. از سرشناس­ ترین بخشی ­ها می­توان از خان محمد قیطاقی، احمد قلی احمدی، محمد حسین یگانه، حاج قربان سلیمانی، علیرضا سلیمانی، علی غلامرضایی آلمه­جوقی و اولیا قلی یگانه نام برد. به تاریخ 1389 هجری موسیقی بخشی­ های شمال خراسان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.