تأثیرات اندیشه بر فرهنگ و هنر ایران در دوره سلجوقی بهخصوص در اصفهان شاهکارهایی را بهوجود آورده است که هارونیه یکی از آنهاست. در هارونیه و بافت متصل به این بنا میتوان رد پای زندگی قرون اولیه اسلامی را مشاهده کرد. تصویر کوچههای خمیده و بلند، آسمان فراخ که ته کوچهها به آن متصل است، مناری یگانه که در کنار بناهای بسیار کوتاهتر از خود، آسمان را لمس میکند در این منطقه شما را شگفت زده خواهد کرد. حتی مردمی که با لباسهای بلند و سرپوش در کنار چهارپایان خود مشغول رفت و آمد و داد و ستد (از بازاری که مغازههایش با سایبانی خود را از نور تابانده آفتاب محفوظ میدارد) هستند شما را به دوران سلجوقی میبرند و خورشید تابان شرق همچنان در این منطقه تاریخی میدرخشد.
تخریبهای سالهای اخیر هارونیه
در هارونیه گویی تصویری از طراحیهای مینیاتوری شرقگرایان را مینگرید؛ با همان مزه عربی اسلامی که جغرافیای آن از اسپانیا تا هند گسترده شده بود. بافت تاریخی این منطقه تا سالهای اخیر به شکل اولیه خود باقی مانده بود، ولی متاسفانه دستگاههای مختلف و از جمله شهرداری، دندان پوسیده شهر را کندند و بافت تاریخی و نسلهای سلسلهدار این قسمت از شهر را دچار تغییرات زیادی کردند که در نهایت هویت شهر را دچار سردرگمی کرد. تخریب بازارهای خود شکل گرفته، میدان کهنه و محوطه آن، بازار میوه و ترهبار (سبزه میدان)، محله جوباره و بافت منحصر بهفرد آن و بالاخره تخریب بافت متصل به محوطه بنای هارونیه که ازمعدود بافتهای ترکیبی ایرانی و خاورنزدیک در اصفهان بود در دورههای مختلف به بهانههای گوناگون صورت گرفت اما متاسفانه این اقدامات بدون مطالعات آسیبشناسی اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و غیره صورت گرفت. در زمان احداث میدان عقیق و زیرگذر آن امکان کاوشهای باستان شناسی با گودبرداری عمیق توسط لدرها از بین رفت، همچنین از هم پاشیدن کلنیهای (محله) زندگی شهری و متلاشی کردن محل دسترسی امرار معاش مردم و سیستم داد و ستد و بخصوص مراوده فرهنگی از تبعات دیگر این بازسازیهای غیر اصولی بوده است. با تمام مواردی که ذکر شد از هارونیه امروز بقایایی مانده است که باز هم دیدنی و شگفت انگیز است.
معمای زندگی مذهبی هارون
بنای هارونیه در واقع بنایی یادمانی بوده که در طول تاریخ دورانهای مختلفی را پشت سر گذاشته است. این بنا محل دفن افراد مشهور بوده که به نام صاحب یکی از این گورها یعنی هارون ساخته و معروف شده است. هر چند که در این قسمت قبرهای دیگری وجود دارد و در مجاورت آن میتوان قبرستانهای دیگری مانند امامزاده اسماعیل و شعیا را یافت اما اتصال این قبرستانها به یکدیگر ثابت نشده است. این قبرستان قدیمی در ادوار مختلف دچار تحولاتی شده که یکی از آنها احداث بنای زیبایی بر روی مقبره هارون است که هنوز هم جلوه خود را حفظ کرده است. هر چند که سادگی محل دفن در اسلام سفارش شده و در سالهای اولیه ظهور اسلام مد نظر بود، اما در ایران به دلیل سابقهای که در ساخت مکان یادبود و آرامگاه وجود داشت پس از ورود اسلام هم تلاش شد تا آرامگاهها به منظور مقدس شمردن نام نیک متوفی این بار اما با شکلی متعادلتر ساخته شود. هارونیه در حقیقت مکان زندگی سه دین یهودی، مسیحی و مسلمانان بوده است که البته هر کدام متعلقاتی را در این جای مقدس به جای گذاشته اند و جالب اینکه هر کدام از این مذاهب، هارون را از شخصیتهای دینی خود میدانند. این تضاد عقاید باعث میشود که هویت و داستان زندگی هارون در هالهای از ابهام فرو رود. چرا که همانطور که اشاره شد، در نزدیکی همین آرامستان قبر پیامبر کلیمیان نیز موجود است. از سوی دیگر مشهور است که هارون که یکی از خاندان ائمه اطهار است در این مکان آرمیده است. با این اوصاف به نظر میرسد که احتمالاً قبرستان متعلق به همه ادیان بوده و هنوز دعوایی بر سر تصاحب زمین مردگان مرسوم نبوده است. مسیحی، مسلمان و یا حتی یهودی؛ چیزی که اهمیت دارد آن است که به احتمال قوی هارون از انسانهای نیک روزگار بود و مردم احترام بسیاری برای او قائل بودهاند.
ویژگیهای شگفت انگیز بنای هارونیه
در محوطه هارونیه منارهای سلجوقی با تزئینات زیبا وجود دارد که علاوه بر کاربریهای گوناگون ماذنه نیز بوده و در کنار آن مسجد و احتمالاً مکانهای عمومی دیگری نیز بوده است که در دوران بعدی بهخصوص صفوی ملحقات جدیدی به آن افزوده شده است. این بنا با خشت، آجر، سنگ و ملاتهای مختلف ساخته و معماری شده است. در این بنا شیوههای تزئینات گوناگونی بهخصوص در بدنه و سقف به کار رفته که از آن جمله میتوان به کاشیکاری، مقرنسکاری و گرهبندی، نقاشیدیواری، گچبری، آینهکاری، چوبآرایی، فلزکاری، حجاری، چاپ و هنرهایی همچون نقاشی، تذهیب و تشعیر، خوشنویسی اشاره کرد. بنای هارونیه با حیاط بزرگ تزئین شده با آجر و کاشی و گچ، حجاری ازارهها و کف و سنگاب وسط حوض و حجرههای دوراردور که از طرفی به بازار بزرگ اصفهان و از طرفی به بازار هارونیه (یا "هالّاوِلات" به لحجه اصفهانی شاید مخفف هارون ولایت باشد) با دربهای بزرگ با استادی کامل ساخته شده مشرف است. درآیگاه و سکو، مانند بسیاری از بناهای اصفهان جزو جدایی ناپذیر بنا هستند و همچنین هشتی و دالان که حیاط حجرهدار را به آستانه متصل میکنند. اصل بنا در جبهه جنوبی قرار دارد که شبیه به چهارتاقیهای قدیم ایران بر روی ضریح مطلا، میناکاری و قلم زنی و سنگ مزار نفیس با گنبدی فیروزهای برافراشته و دوار که با کاشیهای زیبا با نفوش اسلیمی و سَرتُرنج و همچنین خط مُعَقِّلی بر زمینه فیروزهای آراسته شده است. سقف زیر گنبد با نقوش تزئینی بر سفید گچ و دیوارها با برجستهکاری خوشنویسی و ختایی با کتیههای دورادور و قابی و ازارهها با کاشیکاری لاجوردی مسحور کننده پوشش و تزئین یافته است. کف حرم از سنگ مرمر بسیار خوشرنگ پوشیده شده است. مدخل مربوط به فضای اصلی حرم و در کنار در ورودی حرم و همچنین بر تقسیمبندیهای سقف با نقاشیدیواریهای استادانه به شیوه مذهبی اولیه که از اواخر دوران صفوی آغاز و به شیوه نقاشی قهوهخانه منتهی میشود کشیده شده است. مهمترین آنها مجلسی که در سمت شرقی در ورودی است؛ به پرترههایی از پیامبر اسلام و امام اول شیعیان و فرزندان ایشان و صحابه آنان اشاره دارد. همچنین در سمت غربی در، پرتره امام علی، پسران ایشان و قنبر و شیردال در کنار آهوان (تجانس امنیت) که از گذشته فرهنگی ایران میآید و نشانه مردانگی ایشان است، ترسیم شده. شبیه همین مضمون در قسمت جنوبی بنا ایوان ستوندار( ایوان سه قسمت، قسمت اصلی وسط با دو ستون و دو قسمت کوچکتر از قسمت اصلی در طرفین بهصورت قرینه هر کدام با یک ستون سنگی بر قوسهای هلالی قرار گرفتهاند) و سقف کاشی مقرنس بسیار زیبا (که متاسفانه آسیب جدی دیده) که اکنون به سبب تغییرات در راسته کوچه جنب بنا قرار گرفته، نیز شیری بر روی مزار پهلوانی به نام علیشاه قرار دارد (چند قبردیگر نیز وجود دارد)، احتمال میرود که این شیر سنگی در زمان صفوی ساخته شده باشد. در کنار نقاشیهای مذکور قابهایی وجود دارد که گویا اشخاص مهم دورههای مختلف بودهاند که به طرز عجیبی در ترکیب نقاشی این مجالس جای داده شدهاند و اکنون این تصاویر معدوم شدهاند. ورودی درب چوبی منتهی به حیاط با آستانهای مقرنس با پوشش گچی و تزئینات نقاشی و دو سکوی کوچک در طرفین است. مقرنس کاری در محراب هم به همین شیوه دیده میشود. در کنار ساختمان بقعه بنایی با ورودی شبیه به ورودی مسجد شیخ لطف الله وجود دارد.
مراسم مذهبی عاشورا سالهاست که در این مکان (معروف به حسینیه هارونیه) برپاست و لوازم و آرایههای اجرای این سوگواری به لحاظ کیفیت و زیبایی شناسی شکل یافته و عالی هستند. در این میان پوش(خیمه) عزاخانه (حیاط) بسیار عریض و مرتفع و با طراحی بسیار زیبا در نظر گرفته شده است که در واقع مهمترین پوش موجود اصفهان است.