در آشفته بازار پس از قتل نادر شاه افشار ایران خسته، سرای تاخت و تاز مدعیان تاج و تخت بود. در این حین کریم خان زند با سواران لر به راه میافتد و با رقیبان و مدعیان سلطنت نادری میجنگد. او عاقبت بر رقیبان خود پیروز میشود و بر تمام ایران جز خراسان سلطه پیدا میکند. کریم خان پادشاه بلندنظر و مردم داری بود که حتی عنوان سلطانی را بر خود نپذیرفت و خود را وکیل مردم نامید. بر همین اساس غالب بناهای ارزندهای که او احداث کرد با نام وکیل شهرت یافت. وکیل پرآوازه تاریخ شکوهمند ایران زیبایمان در سال 1180 هجری قمری شیراز را پایتخت خویش قرار داد و بر آن شد تا این شهر دل فریب را چونان بیاراید که شاه عباس صفوی اصفهان را آراسته بود. بنابراین در بیرون شهر طرح بناهایی را ریخت که مشتمل بر بازار، حمام، مسجد وکیل، آب انبار، دارالحکومه، میدان مشق، میدان اسب سواری و چوگان و ارگ کریم خانی بود. پیش از این کریم خان قصد داشت تهران را پایتخت حکومتش و ارگ کریمخانی را کاخ گلستان قرار دهد اما بعدا از فکر اقامت در تهران منصرف شد و در سال 1176 به طرف فارس رفت و شیراز را به پایتختی انتخاب کرد. البته هنوز دلیل تغییر نظر کریمخان و کوچش از تهران به شیراز مشخص نیست.
بقایای ارگ کریم خان در کاخ گلستان
به طور کلی دوره کریم خانی در ایران دوره آرامش، فرهنگ و بازسازی بود. کریم خان از اینکه در سرای گذشتگان منزل بگیرد عار داشت. از این جهت بر آن شد تا بناهای رفیعی که در خور جاه و مکنتش باشد، احداث کند. ارگ کریمخانی به شکل یک قلعه آجری با دیوارهای مرتفع در غرب میدان توپخانه قدیم ساخته شد و کریم خان خود در انتخاب مکان ارگ تصمیم گیرنده بود. این ارگ در زمینی چهار گوش به مساحت 12 هزار و 800 متر مربع بنا شده که در هر گوش آن برج مدوری با ارتفاع 14 متر قرار دارد. پایههای بنا سنگی هستند و دیوارها از آجر ساخته شدهاند. بخش شمالی ارگ به عنوان اقامتگاه زمستانی، بخش جنوبی تابستانی و بخش غربی برای ساختمانهای اداری طراحی شده و تالار پذیرایی اصلی در غرب بنا واقع شده که با مقرنس، گل و بوتههای سنگی باشکوهی آراسته شده است. در گذشته ایوان ورودی این تالار دو ستون سنگی با ساقههای مارپیچ ویژه معماری دوره زندیه داشت که این ستونها به دستور آقامحمدخان قاجار به همراه بسیاری از در و پنجرههای بنا برای ساخت کاخ گلستان به تهران منتقل و به جای ستونها دو ستون چوبی جایگزین شده بود.
تفاوت قلعه و ارگ
ساختمان ارگ بنایی است قلعه مانند با بارویی محکم و بلند که چهار برج دیدهبانی در چهار گوشه بنا و خندقی که در گذشته دورتادور قلعه را دور میزده سبب میشده ارگ از چهار طرف آزاد باشد و هیچگونه تماسی با دیگر ساختمانها نداشته باشد. اگر بخواهیم ارگ و قلعه را به طور جداگانه تعریف کنیم باید اشاره کنیم که تعریف این دو واژه بسیار در هم تنیده شده؛ قلعه یک محیط بزرگ نظامی است که ممکن است عده زیادی در آن و اطرافش زندگی کنند. مانند ارگ بم که دورتادور آن مردم عادی زندگی میکردند و در وسط آن حاکم مستقر بود. از آن طرف ارگ یک قلعه حاکم نشین است؛ مانند ارگ کریم خان شیراز.
بر لبه بالای دیوارهای ارگ کریمخانی تیرکشها و جانپناههای متعددی جای گرفته که نقوش تزئینی به کار رفته در آن شکل متناسبی از تزئینات آجری این دوران را به تصویر می کشد همچنین پارهای از این نقوش یادآور طرحهای گذشته اصفهان و خراسان است. ارگ کریمخانی سه ورودی دارد که امروز از ورودی شمال شرقی آن برای عبور و مرور استفاده میشود؛ این مدخل پس از عبور از راهروی نسبتا وسیعی به ورودی دیگری میرسد که به حیاط ارگ راه دارد حیاط وسیع داخل ارگ محوطهای است پر درخت با آبنماها و باغچههای فراوان که در زوایای باغ با چهار برج نگهبانی ارتباط دارد. این برجهای پلکانی با شیب تند ارتباط فضای پایین را به طبقات بالا میسر میسازد. در بدنه فضای داخلی برجها، ردیفی از تزئینات آجری ساده و بر سطح نمای خارجی ان تزئینات آجری پرنقش و نگاری نقش بسته است.
رنگهای باغ در معماری داخلی فضای ارگ
بربالای دیوار کنگرهها، تیرکشهای متعددی فضای جانپناه داخل برج را که ارتفاع و دید مناسبی دارد مجهز ساخته که از این محل تسلط کافی به فضای داخل و بیرون قلعه وجود دارد. این تسلط برای دیدهبانی، نبرد با دشمن و حفاظت از ارگ بسیار حیاتی بوده است. حکایت معماری دوره زندیه دمی آسودن و آرامش داشتن در مقایسه با بلندپروازی معماران گذشته است. درها و پنجرههایی با شیشههای رنگین گویی قصد دارند تا رنگهای درون باغ را به داخل بنا بکشانند و در کنار تزئینات فراوان درون بنا را زیباتر کنند. رنگ از امتیازات عمده تزئینات این دوران است؛ رنگهای سبز، قرمز، طلایی، نارنجی و زرد رنگهای اصلی هستند که غالبا با رنگ آبی آمیخته میشوند زیبایی بنا را دو چندان کردهاند. در ساخت این بنا وسعت و تعدد فضاهای کوچک و بزرگ مورد نظر بوده و طاقچههای متعددی بر بدنه دیوارها جاسازی شده است که در امتداد طاق و تویزههای بنا شکل گرفتهاند. وجود طاق و تویزههای نزدیک به هم با رسمیبندیهای فراوان و همچنین طاقنماهای متعددی که سطح بالای تالارها را فراگرفته و همگی با نقاشی و گچبری تزئیین شدهاند نشان از تنوع و پرکاری تزئینات در معماری این دوره دارد. صحنههایی از نبرد رستم و اشکبوس که بر سنگ یکپارچهای نقش بسته به همراه چند نقش برجسته دیگر نشانه توجه معماران این دوران به هنر سنگتراشی و پدید آوردن نقشهای برجسته سنگی است. همچنین فضای داخلی ایوان با گچبریهای چند رنگ و نقاشیهای طلاکاری، تزئین شده که متاسفانه قسمت اعظم تزئینات داخلی آن صدمه دیده است. عمده این صدمات در عصر آقامحمدخان قاجار و همچنین پهلوی در فاصله سالهای 1315 تا 52 هجری شمسی که از ارگ به عنوان زندان استفاده میشده وارد آمده است.
