هنر آیینی و نمایشی تعزیه

هنر آیینی و نمایشی تعزیه

هنر آیینی و نمایشی تعزیه

تعزیه در لغت به معنای سوگواری و برپا داشتن یادبود برای عزیزان از دست رفته است. اما آنچه پس از شنیدن نام تعزیه در ذهن ایرانیان تداعی می­ شود نمایشی مذهبی و آیینی است و افرادی که آشنا به فن نمایش هستند برای سوگواری­ های ماه محرم و مصیبت­ هایی که بر امام سوم شیعیان، حسین علیه ­السلام ، خانواده و یارانش در راه کربلا و صحنه ی نبرد با لشکر یزید اتفاق افتاد به اجرای نمایش  می­ پردازند.

در تعزیه چون اهمیت خواندن هنرمندانه ی اشعار بیش از روش اجرا و نمایش واقعه­ هاست آن را در قیاس با روضه ­خوانی "تعزیه­ خوانی" نامیده ­اند. تعزیه معمولاً با به اجرا درآمدن پیش­خوانی نمایش مجلس اصلی آغاز می­شود. کسی که تعزیه را برپا می­کند "بانی"، گرداننه ی آن را تعزیه گردان"، و بازیگران آن را تعزیه ­خوان یا شبیه­خوان می­ نامند.

تاریخ پیدایش تعزیه به صورت دقیق مشخص نیست، برخی بر این باورند ریشه ­های این آیین به ایران پیش از اسلام با قدمت سه هزار ساله ی سوگ سیاوش پهلوان ایرانی می­ رسد و این آیین را زمینه­ ساز شکل­­ گیری آن می­ دانند. اما شکل رسمی تعزیه­ خوانی امروزی ایران را به زمان حکمرانی شیعه مذهبِ آل ­بویه نسبت می­دهند این سوگواری به گونه ­ای بود که معزالدوله ی بویه در دهم محرم سال 352 هجری قمری در بغداد به مردم دستور داد که برای سوگواری، بازار را تعطیل کرده نوحه بخوانند و لباس سیاه بپوشند.

از این دوره دسته ­های عزاداری و نوحه ­خوانی رایج شد و پایه ­های نمایش شبیه ­گردانی ایران گذاشته شد. تعزیه در دوره ی صفویه با حمایت حکومت شیعه ی صفوی بیشترین رواج خود را داشت. اما عصر طلایی تعزیه را مربوط به دوره ی قاجار و سلطنت ناصرالدین شاه می­دانند ساخت تکیه ی دولت در زمان ناصر­الدین شاه به تقلید از تماشاخانه ی اپرهال انگلستان انجام شد.

در سال­های آغازین حکومت پهلوی اول اجرای تعزیه و روضه خوانی ممنوع اعلام شد و با تخریب تکیه دولت اجرای این مراسم به طور رسمی ممنوع شد امروزه از شمال تا جنوب ایران در شهرهایی مانند نطنز، شاهرود، اصفهان، مرکزی، قم، تهران، کرمان، خوزستان، فارس، خراسان، بوشهر و غیره به اجرای تعزیه می­  پردازند. تعزیه همچنین نوعی درام آیینی به شمار می­رود که توجه بزرگترین تاریخ­ نگاران و صاحب نظران تئاتر جهانی را به خود جلب کرده است. تعزیه به سال 1388 شمسی (2010 میلادی) در فهرست میراث فرهنگی و معنوی بشر سازمان یونسکو ثبت شد.