ماهِ رمضان نهمین ماه از ماه های قمری، یکی از مناسبت های مذهبی و از پرفضلیت ترین ماه های اسلامی به شمار می رود که از قداست و جایگاه ویژه ای برخوردار بوده و در اسلام و قرآن مورد تاکید بسیار قرار گرفته است. از رمضان به عنوان ماه میهمانی خدا نام برده شده است. این ماه، ماه عبودیت و بندگی و رحمت الهی است که با رویت هلال ماه رمضان آغاز شده و طی یک ماه در ایران و بسیاری از کشورهای اسلامی با آداب و احکام شرعی خاصی توسط مسلمانان سراسر جهان برگزار می شود.
از اواسط ماه شعبان (ماهِ قبل از رمضان) مسلمانان نواحی مختلف به شکلی هماهنگ و با تشریفات ویژه ای برای انجام فرایض دینی و به جای آوردن وظایف خود در ماه رمضان آماده می شوند. در قرآن، از روزه داری به عنوان یکی از مهم ترین اعمال مسلمانان در ماه رمضان نام برده شده و در آیات سوره ی بقره نیز به نحوه ی روزه داری اشاره شده است. روزه داران با آداب و قوانین خاص، از قبل از اذان صبح با خوردن سحری (غذایی که قبل از اذان صبح خورده می شود) تا اذان مغرب و خوردن اِفطار (غذایی که بعد از اذان مغرب خورده می شود) و به اصطلاح باز کردنِ روزه ی خود، از خوردن و آشامیدن خودداری کرده و با کنترل خواسته ها سعی در تزکیه ی نفس می نمایند.
ماه رمضان در هر گوشه از ایران علاوه بر حفظ ساختار های متعارف شرعی، با آداب و رسوم و آیین های خاص هر منطقه برگزار می شود. برخی آداب و سنن این مراسم در بین اهالی و اقوام مختلفِ مردم جنوب، شمال، غرب و شرق ایران با یکدیگر مشترک بوده و تنها اختلاف در نام آن آیین به دلیل تفاوت در گویش ها و زبانها است. در شهرها و مناطق مختلف ایران سنت ها و آیین های گوناگونی در ماه مبارک رمضان نظیر «قاباخلاما» در آذربایجان غربی- «هومبابائی» و «نخل گردانی» در اصفهان – پخت حلیم در ایلام –«قاباغا گتمخ» و جشنِ قصاص ابن ملجم در اردبیل- «هَمچه کاسه» در البرز -پخت آش «اوماج» در چهارمحال و بختیاری- «شو خوانی» در خراسان جنوبی- «نقارهزنی» در خراسان رضوی- «طبل زنی» در خراسان شمالی- سفره های افطار خوزستانی ها با انواع شیرینیهای محلی- دوختن «کیسه برات» در زنجان - آئین حنابندان در سمنان- «کلوک اندازون» در فارس- آئین «گل خندانی» در قزوین - آیین «کلوخ اندازون» در قم - نوای «مرحبا» در کردستان- «الله رمضانی» در کرمان- «سحری خوانی» در کرمانشاه- سنت «کاسه بهره» در کهگیلویه و بویراحمد- «تَرَک» و «فِرِنی» بر سر سفره ی افطار در گلستان- پخت «رشتهخشکار» در گیلان - سنت «کاسمسا» در لرستان- آیین «الم ترانی» در مرکزی - «علم شمشیری» در هرمزگان - «روزه قلاغی» تمرین روزه داری کودکان در همدان - «روضه قنبر» در یزد و هزاران آیین دیگری که در مناطق مختلف ایران برگزار می شود.
در اعتقادات اسلامی، ماه رمضان، ماهِ نزول قرآن بر پيامبر اسلام براي هدايت انسان ها است که به تلاوت آن نیز سفارش شده است. در این ماه ثواب اعمال نیک بیشتر شده، مردم به اطعام و دستگیری از فقرا و به میزبانی یکدیگر به هنگام افطار و سحر می پردازند. مراسم شب زنده داری و نیایش در شب قدر، پخت خوراک و شیرینی های محلی و همچنین شیرینی های مخصوص این ماه نظیر زولبیا و بامیه، موسیقی های خاص رمضان که به هنگام افطار و یا سحر در نواحی مختلف نواخته می شود، خواندن نماز عید فطر و غیره تنها بخش کوچکی از اعمال و مراسم مربوط به این ماه مبارک به شمار می روند.
دهه ی آخر ماه رمضان با عزاداری و سوگواری برای شهادت حضرت علی (ع)، اولین امام شیعیان، در روزهای 19، 20 و 21 رمضان (شب قدر شبی از شب های ماه رمضان است که از نظر مسلمانان مبارک ترین شب سال و تعیین کننده ی سرنوشت انسان به شمار می رود. سوره ی قدر در قرآن به توصیف این شب پرداخته ولی در قرآن به طور صریح به تاریخ آن شب آن اشاره نشده است) آغاز شده و درنهایت با رویت هلال ماه شوال، به یکی از بزرگ ترین اعیاد مسلمانان یعنی عید فطر ختم میشود. گاه اختلاف رویت هلال ماه سبب اختلاف در تاریخ روز عید فطر در بین کشورهای اسلامی می شود.